Nowy serwis

emFiszki.pl

zapraszamy.
Jesteś tutaj: Strona główna > Język polski > Ortografia i interpunkcja > Opracowania/Ćwiczenia
Wasza ocena:

Ilość głosów: 1

Zaloguj się aby zagłosować

Opracowania/Ćwiczenia

Ortografia i interpunkcja

Powtórka z ortografii

Zasady pisowni, Ortografia

Punkt za poprawność pisowni może uratować Twoją maturę.

I. Cztery zasady pisowni polskiej:

  1. Zasada fonetyczna - polega na tym, że każdej głosce odpowiada ten sam znak graficzny (litera) - oko, dom, sarna.
  2. Zasada morfologiczna - pozwala zachować cząstki morfologiczne wyrazów, mimo że w wymowie uległy zmianie (uproszczeniu lub upodobnieniu ), np. łyżka - [łyszka], bez - [bes], gwiazdka - [gwiastka].
  3. Zasada historyczna - ogranicza się do odróżniania rz i ż, u i ó, h i ch, np. rzeka, żmija; król, dużo; chór, higiena.
  4. Zasada konwencjonalna - nie znajduje oparcia ani w wymowie, ani w budowie morfologicznej, ani w pochodzeniu historycznym. Dotyczy między innymi pisowni wielką i małą literą, pisowni łącznej i rozdzielnej cząstki nie z różnymi częściami mowy, pisowni wyrażeń przyimkowych.

II. Pisownia rz i ż

Spółgłoskę [ż] oznaczamy w piśmie dwojako: albo literą ż albo połączeniem liter rz. Dzisiejsze rz to dawne miękkie r.

Rożne pochodzenie spółgłoski ż uświadamiamy sobie przez wymiany zachodzące w formach i wyrazach pokrewnych.

1. Literę ż piszemy gdy następuje wymiana:

  • ż - g wstążka - wstęga 
  • ż - dz księża - księdza
  • ż - h drużyna - druh
  • ż - z mażę - mazać
  • ż - ź włażę - włazić
  • ż - s mężny - męski

Występuje po literach r, l, ł (drżenie, lżenie, łże), po literze n w wyrazach zapożyczonych (aranżacja, branża).

Wyjątki pochodzenia rodzimego to gżegżółka, mżawka, piegża.

2. Połączenie liter rz piszemy gdy:

  • następuje wymiana głoskowa: rz - r (dworzec - dworca, mierzyć - miara, starzec - stary)
  • w zakończeniach: -mistrz, -erz, -arz, -mierz, (zegarmistrz, harcerz, tokarz, kroplomierz)
  • po spółgłoskach p, b, t, d, k, g, ch, j, w (przemoc, brzydota, zajrzeć, potrzeba, krzywda, chrzan, drzwi)
  • oraz wielu wyrazach, w których wymiana na r nie jest już żywa (orzech, rzeka)

Wyjątki: w niektórych wyrazach wbrew formule po spółgłosce k, p, piszemy:

  • sz, np. kształt, bukszpan, pszenica, pszczoła, kszyk (ptak)
  • sz piszemy także w formach stopnia wyższego i najwyższego przymiotników i w pochodnych czasownikach (najlepszy, krótszy, ulepszać, zwiększać)
  • ż po spółgłoskach w partykule -że (krójże, skupże się, złapże)

III. Pisownia ó i u

Głosce u odpowiadają we współczesnej ortografii dwie litery: u i ó. Rozróżnienie jest uzasadnione historycznie.

  • ó piszemy jeśli w formach fleksyjnych lub pokrewnych wymienia się na o lub e (móc - mogę, dróżka - droga, brzózka - brzezina, pióro - pierze)
  • w rdzeniach czasowników jednokrotnych w opozycji do wielokrotnych ó wymienia się na a (wrócić - wracać, skrócić - skracać)
  • w cząstce ów występującej jako końcówka lub część przyrostka (panów, kłopotów, kreskówka, Kraków, sznurówka, Rychterówna). Jeśli u występuje po w w części rdzennej wyrazu piszemy u (skuwka - kuć)
  • w nielicznych wyrazach na początku wyrazu (ósmy, ówczesny, ów)
  • w wyrazach, w których nie zachodzi wymiana na o lub e, mających uzasadnienie historyczne (mózg, ogół, źródło, stróż)
  • litera ó nie występuje nigdy na końcu wyrazu  
  • literę u piszemy w wielu przyrostkach (-uch: gnieciuch, -ula: babula, -unia: lalunia, -utki: malutki)
  • w formach czasu teraźniejszego zakończonych na -uję (gotuję), -ujesz (gotujesz), -uje (gotuje) zgodnie ze starą zasadą kto -uje kreskuje, ten dostaje dwóję.

Gdy pisownia ó nie ma uzasadnienia, wątpliwości trzeba sprawdzić w słowniku.

IV. Zasady użycia ch i h

Spółgłoska h jest w języku polskim oznaczana za pomocą ch lub h. Litera h występuje jedynie w wyrazach obcego pochodzenia, choć w wielu przypadkach wyraz jest mocno zakorzeniony i jego obcy rodowód nie jest odczuwany (np. hałas). Dwuznak ch występuje zarówno w wyrazach rodzimych, jak i obcych.

1. Połączenie ch - piszemy gdy:

  • w wyrazach i formach pokrewnych wymienia się na sz (duch - dusza, głuchy - głusza)
  • występuje na końcu wyrazu (pech, dach, na schodach)
  • występuje po literze s (schodki, schadzka, schron)
  • rozpoczyna wyrazy obcego pochodzenia, np. cząstką chalko-, chiro-, chrono- (chalkopiryt, chiromancja, chronometr)

2. Literę h piszemy gdy:

  • h - g wahanie - waga
  • h - ż druh - drużynowa
  • h - z błahy - błaznować
  • rozpoczyna wyraz obcego pochodzenia, np. cząstką: hekto-, higro-, hiper-, homeo- (hektolitr, higroskopijny, hiperpoprawność, homeopatia)

Każdą wątpliwość rozstrzygać należy za pomocą słownika.

V. Pisownia przedrostka z-, s- ś-, sz

  • literę z piszemy przed literami oznaczającymi samogłoski, spółgłoski dźwięczne oraz przed literą h, a także przed znakami s, si (zanalizować, zogniskować, zidiocieć, zużyć; zgłodnieć, zmontować, złożyć, zrozumieć; zhańbić, zheblować, zhołdować; zsypać, zsinieć, zszyć, zszarzeć)
  • przed oznaczającym lub dźi (zdziwić się, zdźwigać się)
  • literę s piszemy przed literami oznaczającymi spółgłoski bezdźwięczne: p, f ,t, k, c, cz, ch (spłynąć, sfrunąć, stopić, skalać, scedować, sczesać, schować)
  • ś piszemy przed połączeniem liter ci (oznaczającym spółgłoskę ć) oraz ć (ścinać, ściągać, ściszać)

 

 

 



maximus.pl   Autorem materiału jest mgr Aleksandra Behrendt. Wszelkie prawa zastrzeżone.

DEMO - przetestuj zasoby maximusa za darmo

Testy CKE - Sprawdź, czy zdasz!

Dobre uczelnie - Chcesz studiować? Nie wiesz, jaką uczelnię wybrać? Sprawdź szkoły polecane przez maximus.pl!

dla młodszej siostry lub brata czyli szkoła podstawowa

Zapytaj prawnika

Komentarze

BRAK KOMENTARZY

Zaloguj się aby napisać komentarz
drukuj